Case Study - Soğuk zincir dağıtım filosu için rota optimizasyonu ve hizmet düzeyi analizi

Genel Bakış

FoodX Logistics, Çayırova deposundan geniş bir teslimat coğrafyasına yayılan 649 aktif şubeye hizmet veren soğutmalı bir dağıtım ağı işletmektedir. Filo; iki küçük soğutmalı van (8 palet), beş orta boy van (10 palet) ve üç büyük soğutmalı kamyon (18 palet) olmak üzere 10 araçtan oluşmakta ve toplam 120 palet kapasitesine sahiptir.

Operasyonel sorun filo büyüklüğüyle ilgili değildi; yapının kendisindeydi. Rotalar sabit kümeler olarak tanımlanmış, her araç kalıcı biçimde bir bölgeye atanmıştı. Düşük talep günlerinde araçlar neredeyse boş sefer yapıyordu. Yoğun günlerde ise aynı araçlar kapasite sınırına ulaşarak bazı siparişleri karşılayamıyordu. Sistemin yükü dinamik olarak yeniden dağıtacak herhangi bir mekanizması yoktu.

94 günlük veri seti bunu doğruladı: 307 sipariş, mevcut gerçek dünya kısıtları altında atanamadı — kapasite yetersizliği nedeniyle değil, kapasitenin yanlış gün yanlış konfigürasyona kilitlenmesi nedeniyle.

Analiz Çerçevesi

Çalışma, birbirinden ayrı soruları yanıtlamak üzere tasarlanmış dört senaryo üzerinde yürütüldü:

S1 — Kısıtsız Referans senaryosu, mevcut rota yapısının teorik tavanını belirlemek amacıyla kapasite ve zaman kısıtlarını devre dışı bırakır. Bu senaryo operasyonel bir plan değil; bir kıyaslama ölçütüdür.

S2 — Gerçek Kısıt Testi senaryosu, FoodX'in fiili operasyonel kısıtlarını aynı küme yapısına uygular. Bu sayede mevcut sistemin gerçek koşullar altında nerede ve nasıl çöktüğü tam olarak ortaya konur.

S3 — Kontrollü Geçiş Modeli senaryosu, İstanbul teslimatları için küme bağımlılığını kaldırır. Soğutmalı vanlar şehir içi rotaları üstlenir; şehir dışı sevkiyatlar veri setindeki araç tipine göre atanır. Bu, daha düşük riskli bir geçiş yoludur.

S4 — Hedef Model senaryosu küme bağımlılığını tamamen ortadan kaldırır. İstanbul teslimatları yalnızca van kullanılarak yapılır; tüm şehir dışı sevkiyatlar van ve kamyonlar arasında serbestçe optimize edilir. Bu, optimizasyon motorunun tam kapasiteyle devreye alındığı modeldir.

Temel Bulgular

S1-S2 karşılaştırması yapısal sorunu açıkça gözler önüne serer. Aynı rota mantığı altında gerçek kısıtlar uygulandığında teslim edilebilir palet sayısı 4.490,5'ten 3.814,5'e düşmekte; 676 palet kayıp yaşanmakta ve 307 sipariş atamasız kalmaktadır. Temel nedenler iki kategoriye ayrılmaktadır:

Kapasite aşımı, atanamayan siparişlerin %67'sini oluşturmaktadır. ASY 2.1 rotası bunu somutlaştırmaktadır: 8 palet kapasiteli bir vana karşılık günlük ortalama 8,6 palet talep. 0,6 paletlik bu fark, rotanın 22 aktif gününün 13'ünde taşmaya yol açmaktadır. Bu bir istisna değil; sistematik bir tasarım uyumsuzluğudur.

Coğrafi uygulanamaz durum kalan %33'ü oluşturmaktadır. DOĞ 1.1 rotası, birbirinden 400 km'den fazla uzakta bulunan Aksaray, Osmaniye ve Kilis'i aynı araç ve aynı zaman diliminde birleştiriyordu. Araç rotayı tamamlayamıyor; boş kapasiteyle geri dönerek siparişleri karşılayamıyor.

Senaryo Sonuçları

S2'den S3'e (kontrollü geçiş) geçildiğinde atanamayan sipariş sayısı %70,7 azalarak 307'den 90'a düşmekte, 77 daha az toplam rota kullanılarak 487,5 ek palet teslim edilmektedir. Filo kullanımı iyileşmekte; ortalama araç doluluk oranı %64,2'den %83,0'a yükselmektedir.

S2'den S4'e (hedef model) geçildiğinde atanamayan sipariş sayısı %96,1 azalarak 307'den 12'ye düşmekte ve 657 ek palet teslim edilmektedir. Doluluk oranı %85,5'e ulaşmaktadır. Atanamayan 12 sipariş coğrafi uç durumları temsil etmekte olup yapısal bir başarısızlığın göstergesi değildir.

19 Şubat 2026'daki yoğun gün stres testi farkı en net biçimde ortaya koymaktadır. Toplam talep 93 palete ulaştı. Mevcut model yalnızca 8 araç konuşlandırdı, 20 palet teslim edilemedi ve talebin %78,5'i karşılandı. S4 modeli ise tüm 10 aracı aynı anda devreye alarak sıfır atanamayan sipariş ve 93 paletin tamamını teslim etti.

Yakıt Yatırım Getirisi

Net yakıt yatırım getirisi, doğrudan karşılaştırmaya olanak tanımak amacıyla 74 günlük eşit sipariş alt kümesi üzerinden hesaplandı. Tüm araçlar için tekdüze tüketim modeli (100 km'de 22 L) kullanıldığında S4, palet başına 976 TL yakıt maliyetiyle en düşük yakıt giderini sunarken S2'de bu değer palet başına 1.121 TL'dir. 74 günlük süreçteki toplam yakıt avantajı, kısıtlı referans modele kıyasla yaklaşık 451.000 TL'dir.

Araç bazlı farklılaştırılmış modelde (vanlar için 100 km'de 18,5 L, kamyonlar için 33 L) S3, kamyon kullanımını artırırken van rotalarını kısa tuttuğundan en yakıt verimli senaryo haline gelir. S4'ün daha yüksek kamyon kullanımı ek yakıt maliyeti getirse de buna karşılık sağlanan hizmet düzeyi iyileştirmesi — atanamayan siparişlerde %96,1 azalma — bu dengeyi ticari açıdan açık kılmaktadır.

S4 için finansal gerekçe yalnızca yakıt tasarrufuna dayanmaz. Çeyrek dönem başına teslim edilen 657 ek paletin ticari değerine, yani yeniden kazanılan teslimat kapsamına dayanmaktadır.

Önerilen Yol Haritası

İki aşamalı geçiş, FoodX için operasyonel açıdan en sağlam yaklaşımdır:

Aşama 1 — S3: Operasyon ekibi, tanıdık araç tipi mantığını korurken dinamik günlük atamaya uyum sağlar. Atanamayan siparişler, düşük organizasyonel değişim riskiyle 307'den 90'a iner.

Aşama 2 — S4: Ekip dinamik dağıtıma güven kazandıktan sonra tam model küme kısıtlarını tamamen ortadan kaldırarak neredeyse eksiksiz teslimat kapsamını sağlar.

Neler Teslim Ettik